SECEMIN parafia

 

Parafia pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty i św. Katarzyny Aleksandryjskiej należy do dekanatu koniecpolskiego, diecezji kieleckiej, metropolii krakowskiej. W okresie przedrozbiorowym wchodziła w skład archidiakonatu kurzelowskiego, archidiecezji gnieźnieńskiej. W 1805 r. została utworzona diecezja kielecka i w niej znalazł się dekanat kurzelowski z parafią Secemin. W 1867 r. podczas reformy administracyjnej Królestwa Polskiego dokonano też reformy kościelnej i zlikwidowano dekanat kurzelowski. Na jego bazie ustanowiono dekanat włoszczowski, w skład którego weszły wszystkie parafie powiatu włoszczowskiego, w tym i parafia Secemin. Jeszcze w okresie międzywojennym parafia należała do dekanatu włoszczowskiego. Tworzyło ją 12 wiosek lub ich części: Secemin (liczył wtedy 1640 osób wyznania rzymskokatolickiego), Bichniów, Brzozowa, Gabrielów, Marchocice, Marianów, część Michałowa, Międzylesie, część Psar, Zwlecza, Aleksandrów. Na terenie parafii mieszkało wtedy 3925 osób, w tym katolików 3600, akatolików 10 i  Żydów 315.

Tereny parafii Secemin do XII wieku znajdowały się na obszarze diecezji krakowskiej, która rozciągała się tak daleko, jak daleko sięgała granica terenów zamieszkałych pierwotnie przez Wiślan, a więc na północy aż po Kurzelów. Dopiero później (1123-1125) nastąpiło przyłączenie terytoriów małopolskich, w tym archidiakonatu kurzelowskiego, do diecezji gnieźnieńskiej. Bulla Innocentego II zaliczyła w 1136 roku tereny obecnej parafii Secemin do posiadłości leżących w granicach archidiecezji gnieźnieńskiej. Parafia w Seceminie istniała już w XIII wieku.  Jako siedziba parafii wymieniony jest Secemin po raz pierwszy w r. 1326.

W drugiej połowie XIV wieku kościół parafialny w Seceminie z pewnością istniał. Pierwotnie był to kościół drewniany pw. Krzyża Świętego przy ulicy Krakowskiej, zapewne książęcej fundacji (spalony ok. 1790 r.).   W 1385 r. zapisali się w źródłach Mikołaj i Jakusz, kapelani z Secemina, dwa lata później natomiast, miejscowy wikariusz Mikołaj. Jeszcze w 1415 r. pleban z Secemina powoływał się w konsystorzu gnieźnieńskim na „dawne prawa” do pewnych dziesięcin. Secemin, jako parafia należał wtedy do archidiakonatu kurzelowskiego. W XIV wieku powierzchnia parafii Secemin miała 57 km2. Liczyła około 280 mieszkańców. Na 1 km2 przypadało 5 mieszkańców.

 

Kościół parafialny w Seceminie pod wezwaniem świętych Katarzyny i Jana Ewangelisty został wzniesiony z fundacji Piotra Szafrańca podstolego krakowskiego w 1402 roku. W      1429 r. Piotr Szafraniec nadał miejscowemu kościołowi wieś Zawadów w ziemi sieradzkiej.  Przyczynił się też do podniesienia parafii secemińskiej do rangi prepozytury. Ustanowiono więc prepozyta i 4 misjonarzy, wydzielając na ich utrzymanie 2 łany roli, 4 stawy rybne, 3 zagrody i dość liczne dziesięciny. Jednak jeszcze u schyłku XV w. secemińska mansjonaria upadła. Później z jej uposażenia korzystali dwaj wikariusze. Przy kościele w Seceminie już  pod koniec XV w. istniała szkoła parafialna.

W połowie XVI w. Szafrańcowie porzucili katolicyzm, zostając gorliwymi wyznawcami kalwinizmu. Za sprawą  Stanisława Szafrańca, starosty lelowskiego, później m.in. wojewody sandomierskiego, właściciela Secemina,  około 1550–1554 kościół parafialny w Seceminie zamieniony został na zbór kalwiński i rozbudowany w latach 1556–1558 (nawa). Jego forma architektoniczna dotrwała do naszych czasów. Od r. 1554, tj. z chwilą mianowania dotychczasowego proboszcza w Niedźwiedziu Feliksa Crucigera superintendentem zborów małopolskich, Secemin stał się ważnym ośrodkiem ruchu innowierczego. Właśnie we dworze secemińskim 21 stycznia 1556 r. obradował synod poświęcony organizacji kościoła kalwińskiego, który zatwierdził stanowisko Crucigera. Na synodzie w Seceminie Piotr z Goniądza wystąpił z zaprzeczeniem dogmatu Trójcy Św. i domagał się chrztu dorosłych. Nie jest więc dziełem przypadku umieszczenie w ołtarzu głównym kościoła, po odzyskaniu go przez katolików, na zasuwie obrazu Matki Boskiej, obrazu „Adoracja Trójcy Świętej”. Kapłani katoliccy przenieśli nabożeństwa do drewnianego kościoła  Św. Krzyża przy ulicy Krakowskiej. Katoliccy mieszkańcy okolicznych miejscowości, na początku XVII w., korzystali z duszpasterskiej posługi plebana dzierzgowskiego Pawła Natorskiego. W latach 1605 – 1614 udzielono chrztu 16 dzieciom z Bichniowa (parafia Secemin) i 2 z Secemina. W latach 1601 –1609 osoby z Bichniowa i Secemina zawarły także w kościele w Dzierzgowie kilka ślubów.

W 1617 roku kościół przywrócony został katolikom przez Aleksandra Seweryna Dembińskiego  i konsekrowany przez biskupa Tomasza Oborskiego sufragana krakowskiego. Pamiątką tych czasów jest w kościele pomnik – nagrobek  Grzegorza Brocha mieszczanina secemińskiego z 1601 r., który prawdopodobnie był polemistą kalwińskim i ministrem zboru we Włoszczowie. W płn. ścianie kościoła widoczny jest dziś ślad po ogromnych drzwiach, które rozkazał wybić Stanisław Szafraniec, by móc wjeżdżać do zboru konno.

Kościół zbudowany jest z cegieł. Część planu ma kształt litery L, gdyż poligonalnie zakończone prezbiterium pierwotnego kościoła gotyckiego włączono w plan zboru, przedłużając jego ścianę południową i wiążąc jego przestrzeń z dobudowaną obszerną halą zborną. Na zewnątrz całość przedstawia zwartą bryłę, gdyż przestrzeń między ramionami owej litery L wypełnia na dole zakrystia, na górze mieszkanie ministra, do którego wejście prowadziło tylko przez zakrystię.

W pierwszej połowie XVIII wieku kościół był przebudowany (fasada). Odnawiany między innymi w XIX wieku. Wykonane zostały nowe obramienia okien i wzmocnienie skarp. Po 1913 roku usunięto barokowe tynki i pokryto dach. Jest to kościół gotycki z barokowym szczytem fasady, murowany z cegły. Szczyt ma tynkowany, prezbiterium zamknięte wielobocznie. Nawa ma formę szerokiej sali zborowej: od południowego lica ściany prezbiterium, od północy silnie wysunięta. Między nawą a prezbiterium od północy znajduje się zakrystia a nad nią nadbudowane dawne mieszkanie ministra (obecnie skarbiec), zewnątrz objęte wspólną bryłą z nawą. Od południa ma neogotycką kruchtę. Wewnątrz pierwotnie stropy, obecnie pozorne sklepienie drewniane z 4 ćwierćwiecza XIX wieku. Zakrystia posiada sklepienie kolebkowe z lunetami, a z niej wejście na ambonę oraz do skarbca. W skarbcu sklepienie kolebkowe. Okna i wejście od zachodu są ostrołukowe, przerabianie w XIX wieku. Od północy jest ślad zamurowanego, dużego portalu, prowadzącego pierwotnie do dworu. Od wschodu znajduje się okienko skarbca w kamiennym, profilowanym obramieniu renesansowym. Szczyt fasady ma dwie kondygnacje, ujęty jest spływami, rozczłonkowany zdwojonymi pilastrami, pośrodku wnęki o łukach koszowych. Kościół ma dach dwuspadowy, kryty blachą, z wieżyczką na sygnaturkę o barokowej sylwecie, z latarnią. Do kościoła prowadzi dwoje żelaznych, okutych, gotyckich drzwi. Przy drzwiach głównych znajdują się kołatki klasycystyczne z początku wieku XIX.

Ołtarz główny tego kościoła jest wczesnobarokowy. Umieszczony jest
w nim obraz Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej ufundowany przez Michała Czarnockiego. Pod obrazem napis – „Królowo Korony Polskiej przyczyń się za nami”. Pomiędzy czterema złoconymi kolumnami w niszach stoją rzeźby św. Stanisława i Wojciecha – biskupów męczenników, u stóp których znajdują się kartusze z herbami Lis – Czarnockich. Na attyce leżą dwaj apostołowie Piotr i Paweł. Na kolumnach stoją figury św. Katarzyny i św. Barbary. W górnej części nastawy między dwoma kolumnami obraz Wniebowzięcia N.M.P., zaś po bokach rzeźby św. biskupów – Mikołaja i Augustyna. Na szczycie św. Jan Ewangelista. Na zasuwie XVII-wieczny obraz „Adoracja Trójcy Świętej”. Po bokach tabernakulum umieszczone są dwa relikwiarze w kształcie trumienek (XVIII w.). Po stronie S spoczywają relikwie św. Floriana i św. Kolumbii, a po str. N trzy relikwie lecz tylko na jednej jest napis: s. Mansueti M.  Ołtarz był odnawiany i uzupełniany w XIX/XX w oraz w 2019 r.

Lewy ołtarz boczny z krucyfiksem z XVII/XVIII wieku. Obok jest ambona o charakterze rokokowym. Po prawej stronie stoi ołtarz rokokowy z obrazem św. Anny Samotrzeć może z XVII wieku, przemalowany, oraz w zwieńczeniu św. Tekli. Obok stoi chrzcielnica marmurowa barokowa, z drewnianą rokokową nakrywą.

W kościele znajdują się takie zabytkowe rzeźby, jak: Chrystus Zmartwychwstały
z drugiej połowy wieku XVII, dwa krucyfiksy z XVIII wieku
, jeden z nich ludowy, a także misa drewniana z rzeźbioną głową św. Jana Chrzciciela, wokół napis z datą 1545; płyta nagrobna z XVII w. z kartuszem herbowym Lis; fragment nagrobka kamiennego z drugiej połowy wieku XVI z mieczem i rękawicami rycerskimi (wmurowany w ścianę kruchty).

Wewnątrz na ścianach świątyni umieszczone są epitafia. Najstarsze z nich to epitafia:

Grzegorza Brocha, ministra zboru (zm. 1601 r.) – kamienne, późnorenesansowe, z herbem Poraj i polskim wierszowanym napisem; Kazimierza Czarnockiego (zm. 1669 r.), marmurowe, z herbem Lis i portretem na blasze; Stefana Dominika Ścibor Marchockiego starosty chęcińskiego (zm. 1686), marmurowe, z płasko rzeźbionym portretem i herbami Ostoja, Rawicz, Pomian i Półkozic; Marcina z Marchocic Ścibor Marchockiego, porucznika 7 pułku Ułanów Legii Nadwiślańskiej (poległego pod Dreznem 1813 r.);  Marchockich: Jana Kantego (zm. 1838) i Petroneli z Czarnockich (zm. 1822) „małżonków współdziedziców miasta Secemina z przyległościami Psary, Celiny, Zaróg, Krzepic etc.”; Teofila Brzozowskiego (zm. 1849).

Jest też w kościele barokowo wygięty chór i organy, które sprowadził w 1916 r.  proboszcz ks. Michał Kowalski z Wiednia. Organy te wykonane przez firmę Rieger zastąpiły stare pochodzące z w. XVIII. Stacje Drogi Krzyżowej wprowadził tu z upoważnienia władzy duchownej ks. Grzegorz Augustynik, dziekan włoszczowski 8 lutego 1888 r. Na cmentarzu kościelnym stoi dzwonnica w formie konstrukcji stalowej z trzema dzwonami wybudowana w latach 50. Poza ogrodzeniem od strony wsch. figura NMP wystawiona w końcu XIX w.

W 1929 r. wykonano remont dachu i wieży kościelnej. Wiele prac remontowych i renowacyjnych wykonywano także później, przy dużym zaangażowaniu parafian i księży. W 1988 r. oddano do użytku nowy Dom Parafialny, którego budowę rozpoczął ks. Stefan Iłczyk, a kontynuował ks. Jan Laskowski. W 1999 r. ks. Jan Laskowski dokonał remontu dachu kościelnego: wymieniono deski, niektóre konstrukcje, dach pokryto blachą miedzianą. Ww. prace wykonała firma Włodzimierza Sztuki z Brzozowej.

Kościół był gruntownie malowany na początku lat 80 XX wieku, a prezbiterium w 2001 r. W 2000 r. wykonane zostało ogrodzenie z czerwonego piaskowca wokół kościoła, wybudowano kaplicę przedpogrzebową, wyremontowano plebanię, powiększono cmentarz grzebalny o 1 ha ziemi, wykonano nową polichromię w prezbiterium, wymieniono ławki. Wykonano jeszcze wiele innych prac i zakupiono potrzebne materiały. Uwieńczeniem tych działań były uroczyste obchody 600lecia kościoła i parafii – 5 maja 2002 r. Na placu przykościelnym został postawiony pomnik z popiersiem Jana Pawła II, jako votum wdzięczności Bogu za 600 lat istnienia secemińskiej parafii. Wszystkie te działania prowadzone są pod przewodnictwem obecnego ks. proboszcza Jana Laskowskiego.

Na przestrzeni kilku wieków istnienia parafii i kościoła w Seceminie pracowali tu księża i proboszczowie, których należałoby wymienić: ks. Mikołaj (1326 r.), ks. Zygmunt z Kuchar (1520), ks. Stanisław z Chęcin (1595), ks. Jan Pętkowski (1624), ks. Melchior Tomaszewicz (1633), ks. Jan Zagórowski (1624), ks. Kazimierz Czarnocki (1669), ks. Piotr Krupka Przecławski (1670), ks. Stanisław Zyznowski (1672), ks. Stanisław Fogielder (1679), ks. Samuel Trzebiński (1686), ks. Krzysztof Kołdunkiewicz (1692), ks. Szymon Krakowczyk (1736), ks. Wojciech Domański (1739), ks. Antoni Domaszowski 1740), ks. Józef Olszewski (1742), ks. Dominik Antoni Hołownia (1743 – 1775) – Jest po nim ornat 1749 roku. W 1761 r. wystawił dzwonnicę. Za ks. Hołowni Michał Czarnocki sprawił sukienkę na obraz NMP. Ks. Hołownia czyniąc testament, ciało swe każe chować na cmentarzu kościelnym przy kruchcie nowo wystawionej., ks. Antoni Jarzęcki (1774), ks. Błażej Gnerowicz (1810 – 1844), kanonik hon. kielecki, dziekan kurzelowski, umarł i pochowany został na nowym cmentarzu, który urządził, ks. Domicjan Romer (1863) ks. Edward Bielecki, Ks. Tomasz Frelek ks. józef Sikorski, ks. Apolinary Pogorzelski, ks. Roman Pachelski, ks. Czesław Chodorowski.

W XX wieku proboszczami byli kolejno: ks. Michał Wierusz Kowalski (1913-1939), ks. Feliks Kłuskiewicz (1939-1942), ks. Władysław Saletra (1943-1945), ks. Feliks Kłuskiewicz (1945-1953), ks. Leon Graca (1953-1958), ks. Jan Słomiński (1958-1966), ks. Stanisław Głowacki (1966), ks. Stefan Pytlarz (1967-1971), ks. Jan Tytko (1971-1973), ks. Kazimierz Dzieża (1973-1976),   ks. Stefan Iłczyk (1976-1985), ks. Jan Laskowski (1985 r.- 2006), ks. Paweł Stolarczyk (2006 – 2016 r.), ks. Piotr Szpyrka od 2016 r.

Księdzu Feliksowi Kłuskiewiczowi poświęcona jest tablica epitafijna w kościele pod chórem, po prawej stronie, jako wieloletniemu proboszczowi parafii, który 3 lata był więźniem obozu koncentracyjnego w Dachau (1942-1945).

Do parafii należą obecnie następujące miejscowości: Secemin, Aleksandrów, Bichniów, Brzozowa, Gabrielów, Maleniec, Marchocice, Międzylesie, Michałów, Pniaki, Teodorów, Zwlecza. Odpusty parafialne obchodzone są: 25 listopada –  święto patronki kościoła św. Katarzyny i dodatkowy: 6 maja – w święto patrona kościoła św. Jana Ewangelisty. Z parafii pochodzą trzy siostry zakonne i trzech księży.